Η Αγία Φωτεινή της Σμύρνης και τα «παιδιά» της

Δεκέμβριος 11, 2013

 Το Ιερό Παλλάδιο των Σμυρναίων : ο Ιερός Καθεδρικός Ναός της Αγίας Φωτεινής Νέας Σμύρνης. Η Αγια Φωτεινή μαρτύρησε κατά την παράδοση στη Σμύρνη. Γι’ αυτό και οι Σμυρναίοι αφιέρωσαν το Μητροπολιτικό Ναό στη μνήμη της με καμπαναριό 33 μέτρων, που ήταν το πιο ψηλό κτίσμα μέσα στην πόλη της Σμύρνης. Καταστράφηκε το 1922, όμως οι μικρασιάτες το ξανάχτισαν πανομοιότυπο στη Νέα Σμύρνη.


Το Ιερό Παλλάδιο των Σμυρναίων : ο Ιερός Καθεδρικός Ναός της Αγίας Φωτεινής Νέας Σμύρνης. Η Αγια Φωτεινή μαρτύρησε κατά την παράδοση στη Σμύρνη. Γι’ αυτό και οι Σμυρναίοι αφιέρωσαν το Μητροπολιτικό Ναό στη μνήμη της με καμπαναριό 33 μέτρων, που ήταν το πιο ψηλό κτίσμα μέσα στην πόλη της Σμύρνης. Καταστράφηκε το 1922, όμως οι μικρασιάτες το ξανάχτισαν πανομοιότυπο στη Νέα Σμύρνη.

Γιώργου Καζάνα

Προέδρου Ένωσης Μικρασιατών Φοιτητών

Η Αγία Φωτεινή ήταν ο ωραιότερος κι ο πιο εντυπωσιακός ναός της Σμύρνης. Ξεχώριζε για το πανύψηλο καμπαναριό, τις φανταχτερές του καμπάνες, τις μεγαλοπρεπείς τοιχογραφίες και το χρυσό σταυρό, που έλαμπε στον ήλιο. Στο καμπαναριό υπήρχε ρολόι με την επιγραφή «Ηλίου άτερ σιγώ». Αποτελούσε τον Μητροπολιτικό Ναό της Σμύρνης και αφιερώθηκε στη Σαμαρείτιδα Αγία Φωτεινή, διότι κατά την παράδοση η μεγάλη Ισαπόστολος μετά τη συνάντηση με τον Κύριο, βαπτίσθηκε η ίδια και η οικογένειά της, κήρυξε τον Χριστιανισμό σε πολλές περιοχές και κατέληξε στη Σμύρνη όπου και μαρτύρησε. Οι Σμυρναίοι ευλαβούνταν πολύ την Αγία Φωτεινή και γι’αυτό το όνομα Φωτεινή ήταν συχνό στις Σμυρναίες και εν γένει στις Μικρασιάτισσες.

Στην Αγία Φωτεινή λειτούργησε για τελευταία φορά ο άγος Χρυσόστομος Σμύρνης πριν το μαρτύριό του και εκεί εκκλησιάσθηκαν για τελευταία φορά οι Σμυρναίοι πριν τα δικά τους μαρτύρια κατά την Καταστροφή. Ο ναός αφανίστηκε και αυτός το 1922.

Το 1952 ο ευκτήριος οίκος της πρώην Ολλανδικής παροικίας στη Σμύρνη παραχωρήθηκε ιδιοκτησιακά στο εκεί Προξενείο της Ελλάδος, και ο τότε Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας σκέφτηκε να τον αξιοποιήσει ως τον πρώτο ορθόδοξο ναό στην Σμύρνη σε ανάμνηση της μαρτυρικής Εκκλησίας της. Τη μικρή αυτή εκκλησία ο Πατριάρχης την αφιέρωσε στην Αγία Φωτεινή για να τη συνδέσει με το ένδοξο παρελθόν του περίλαμπρου ναού της Σαμαρείτιδος Ισαποστόλου που καταστράφηκε το 1922. Τα Θεοφάνεια του 2006 τελέστηκε η ρίψη του Σταυρού στην Προκυμαία της Σμύρνης για πρώτη φορά μετά το 1922, με αφετηρία της πομπής την μικρή αγία Φωτεινή (Δυο περιστέρια αφέθηκαν ελεύθερα στον ουρανό και ένας νεαρός Μυτιληνιός, ο 18χρονος Ανδρέας Κολοβός, έπεσε στα παγωμένα νερά τρεις φορές για να φέρει πίσω τον Σταυρό, μέσα σε χειροκροτήματα, πνιγμένα από δάκρυα συγκίνησης των παρευρισκομένων). Η μικρή εκκλησία της Αγίας Φωτεινής μετά από εξήντα έτη λειτουργίας και υποδοχής προσκυνητών της Σμύρνης από ολόκληρο τον κόσμο, το 2012, απέκτησε με πρωτοβουλία του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου τον πρώτο τακτικό εφημέριό της, τον μικρασιατικής καταγωγής και εκ Μυτιλήνης ορμώμενο, πατέρα Κύριλλο. Τη Μεγάλη Παρασκευή του 2014 έγινε για πρώτη φορά μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή η περιφορά του Επιταφίου στη Σμύρνη.

Σε πόλεις όπου εγκαταστάθηκαν Σμυρναίοι πρόσφυγες αλλά και εν γένει Μικρασιάτες, χτίστηκαν ναοί της αγίας Φωτεινής όπως:

-Ιερός Μητροπολιτικός Ναός Αγίας Φωτεινής Νέας Σμύρνης Αττικής.

-Ιερός Ναός Αγίας Φωτεινής ομωνύμου προσφυγικού συνοικισμού Θεσσαλονίκης (νυν Πανεπιστημιούπολη Α.Π.Θ.)

-Ιερός Ναός Αγίας Φωτεινής προσφυγικού συνοικισμού Πατρών.

-Ιερός Ναός Αγίας Φωτεινής & Αγίου Ιωσήφ Ευόσμου Θεσσαλονίκης.

-Ιερός Ναός Ευαγγελισμού της Θεοτόκου και Αγίας Φωτεινής Υμηττού Αττικής.

-Ιερός Ναός Αγίας Φωτεινής Παραλίας Κατερίνης (χωριό μικρασιατών προσφύγων).

-Ιερός Ναός Αγίας Φωτεινής στη συνοικία Νεαπόλεως της Καβάλας (υπό ανέγερση).

-Ιερός Ναός Αγίας Φωτεινής Ξάνθης, στον μικρασιατικό-προσφυγικό οικισμό Χρύσα.

-Ιερός Καθεδρικός Ναός Αγίας Φωτεινής Ιεράπετρας.

-Ιερός Ναός Αγίας Φωτεινής & Αγίου Χρυσοστόμου Σμύρνης – Κάστρο Παντελίου Λέρου.

-Ιερό Παρεκκλήσιο Αγίας Φωτεινής Ελευθερίου-Κορδελιού (κατακόμβη Ι.Ναού Αγίου Γεωργίου).

-Ιερό Παρεκκλήσιο Αγίας Φωτεινής Παλαιάς Φώκαιας Αττικής (Οικισμός »Θυμάρι-Αγία Φωτεινή).

-Ιερό Παρεκκλήσιο Αγίας Φωτεινής Νέας Ιωνίας (εντός Επισκοπείου Ι.Μητροπόλεως Ν. Ιωνίας)

-Ιερό Παρεκκλήσιο Αγίας Φωτεινής, Ι.Καθεδρικού Ναού Κοιμήσεως Θεοτόκου Ν.Φιλαδέλφειας.

-Ιερό Παρεκκλήσιο Αγίας Φωτεινής Χαλκίδας.

-Ιερό Παρεκκλήσιο Αγίας Φωτεινής Νίκαιας Αττικής (Ενώσεως Σμυρναίων Νικαίας – Πειραιώς).

-Ιερός Ναός Αγίας Φωτεινής Καρλσρούης Γερμανίας (οι Έλληνες απόδημοι στεγάζουν την ορθόδοξη ενορία τους, αφιερωμένη στην Αγία Φωτεινή, στον Ναό του Αγίου Βερνάρδου Καρλσρούης – St. Bernhard Kirche, Karlsruhe).

0031

Στην ιστορική συνέχεια της Σμύρνης της Μικράς Ασίας, τη Νέα Σμύρνη της Αττικής, οι πρόσφυγες έκτισαν Ναό της Αγίας Φωτεινής σε ανάμνηση του ομώνυμου ναού της Σμύρνης. Το 1974, όταν δημιουργήθηκε ξεχωριστή Ιερά Μητρόπολη Νέας Σμύρνης, ο Ναός της Αγίας Φωτεινής καθιερώθηκε ως ο Μητροπολιτικός Ναός. Το 1996 ανεγέρθηκε το κωδωνοστάσιο των 33 μέτρων πανομοιότυπο με αυτό του Ναού στην Σμύρνη.

Εντός του Ναού βρίσκεται εγκατεστημένο, εδώ και πενήντα περίπου έτη, το ξυλόγλυπτο Τέμπλο, μαζί με τον Δεσποτικό Θρόνο και τον Ιερό Άμβωνα του ἱερού Ναού Αγίου Ιωάννου του «Ἐπάνω Μαχαλᾶ» της Σμύρνης (ο οποίος δεν κάηκε κατά την πυρπόληση της Σμύρνης διότι βρισκόταν σε λόφο), πανομοιότυπα των αντίστοιχων ξυλόγλυπτων κατασκευών του πυρποληθέντος παλαιού και ιστορικού Μητροπολιτικού Ναού της Αγίας Φωτεινής Σμύρνης.

Αγία Φωτεινή Νέας Σμύρνης

Αγία Φωτεινή Νέας Σμύρνης.

Τα ιερά αυτά κειμήλια χορηγήθηκαν κατόπιν ενεργειών του Ελευθέριου Βενιζέλου και συγκατάθεσης της τουρκικης ηγεσίας: αρχικά, δεκαέξι χρόνια μετά τη μεγάλη καταστροφή, το 1938, ο πατήρ Γροπέτης τα είδε να στέκουν στη θέση τους, σωσμένα, ως εκ θαύματος, από το εκτεταμένο λαθρεμπόριο των έργων τέχνης της ορθοδοξίας. Κατάφερε να πάρει άδεια από τις τουρκικές αρχές και να τα στείλει, μέσω Mυτιλήνης, στην Aθήνα όπου αποφασίσθηκε να μη δοθούν ούτε στο Bυζαντινό και Xριστιανικό Mουσείο ούτε στον Iερό Nαό Kοιμήσεως Θεοτόκου Nέας Φιλαδέλφειας, αλλά στην Aγία Φωτεινή Nέας Σμύρνης, καθώς αποτελούσε την ιστορική συνέχεια της Mητρόπολης της Σμύρνης. Στις 18 Oκτωβρίου 1944, τα κιβώτια φθάνουν στην Eλλάδα. Tα έξοδα μεταφοράς έχει πληρώσει ο εκ Mικράς Aσίας Hλίας Kοκκώνης. H πρώτη τοποθέτηση δεν είναι επιτυχής σύμφωνα με τον βυζαντινολόγο Aναστάσιο Oρλάνδο για το λόγο αυτό πραγματοποιήθηκε έρανος που αποφέρει 10.000 δολάρια και δεύτερη τοποθέτηση, η οποία βοηθά στην ανάδειξη των μοναδικών ξυλόγλυπτων.
Το ιστορικό Τέμπλο της Αγίας Φωτεινής Νέας Σμύρνης, μαζί με τον Δεσποτικό Θρόνο και τον Ιερό Άμβωνα, αποτελούν πραγματικά αριστουργήματα εκκλησιαστικής ξυλογλυπτικής τέχνης, που απεικονίζουν -κατά τρόπο ανάγλυφο- όχι μόνο περίτεχνα διακοσμητικά στοιχεία, αλλά και πλήθος θεμάτων, υπό μορφή ξυλόγλυπτων παραστάσεων, από την Αγία Γραφή και τη ζωή της Εκκλησίας. Έχουν κατασκευαστεί κατά τον 19ο αιώνα από τα χέρια του ίδιου, σπουδαίου, πλην άγνωστου σήμερα τεχνίτη, ο οποίος συνδύασε την ελληνική παράδοση με το δυτικό μπαρόκ. Xαρακτηριστικά αναφέρεται ότι η όλη σύνθεση του τέμπλου «μοιάζει να πάλλεται, προσφέροντας στον επισκέπτη τη ζωή, την κίνηση και τη χαρά της δημιουργίας».
Ο Ναός πανηγυρίζει την Κυριακή της Σαμαρείτιδος, εορτή της αγίας μεγαλομάρτυρος Φωτεινής, πολιούχου Νέας Σμύρνης. Επίσης, με ιδιαίτερη ευλάβεια εορτάζονται την 23η Φεβρουαρίου η μνήμη του αγίου Πολυκάρπου Σμύρνης (πολιούχου της Σμύρνης) και την Κυριακή προ της Υψώσεως, τον Σεπτέμβριο, η μνήμη του αγίου Χρυσοστόμου Σμύρνης.

Ο προσφυγικός συνοικισμός της Αγίας Φωτεινής στην Πανεπιστημιούπολη του Α.Π.Θ.

Καθηγητή Παρασκευά Σαββαΐδη, Εργαστήριο Γεωδαισίας και Γεωματικής, Τμήμα Πολιτικών Μηχανικών, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης

(από την εισήγηση »Τα εβραϊκά νεκροταφεία και ο προσφυγικός συνοικισμός

της Αγίας Φωτεινής στην Πανεπιστημιούπολη του Α.Π.Θ.:
Μνήμες στο χώρο και το χρόνο…»)
Ο χώρος στην περιοχή της Πανεπιστημιούπολης του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, καταλήφθηκε από το 1922-23, για να στεγάσει δεκάδες στην αρχή και εκατοντάδες οικογένειες προσφύγων στη συνέχεια. Σιγά – σιγά και χωρίς να συναντήσουν ιδιαίτερες δυσκολίες και απαγορεύσεις, οι πρόσφυγες συνέχισαν να κτίζουν μικρά σπίτια ή παράγκες στο χώρο της σημερινής Πανεπιστημιούπολης και της ΔΕΘ, μεταξύ της οδού Νοσοκομείων και της Λεωφόρου Στρατού καθώς και μεταξύ της Λεωφόρου Στρατού και της οδού Ντεσπεραί. Με τον τρόπο αυτό άρχισε να δημιουργείται στο κέντρο της Θεσσαλονίκης ένας συνοικισμός που στέγαζε πρόσφυγες, οι οποίοι κατά πλειοψηφία κατάγονταν από τη Σμύρνη και λιγότεροι από άλλες πόλεις της Ιωνίας. Επειδή ακριβώς οι περισσότεροι αρχικοί πρόσφυγες κατάγονταν από τη Σμύρνη, όπου μητροπολιτικός ναός ήταν ο ναός της Αγίας Φωτεινής, ο προσφυγικός συνοικισμός ονομάσθηκε συνοικισμός της Αγίας Φωτεινής . Η ίδια κατάσταση συνεχίστηκε και στα επόμενα χρόνια, ενώ καταλήφθηκαν και εκτάσεις των εγκαταλελειμένων τουρκικών νεκροταφείων.
Το 1929 αναφέρεται ότι οι κάτοικοι ήταν 15.000 (Εφημερίς των Βαλκανίων), ενώ το 1932 στον Μέγα Οδηγό Θεσσαλονίκης και Περιχώρων οι κάτοικοι υπολογίζονται σε 13.000 (Γαβριηλίδης, 1932). Είτε έτσι είτε αλλιώς, ο συνοικισμός της Αγίας Φωτεινής ήταν ο δεύτερος σε αριθμό κατοίκων μετά το συνοικισμό της Τούμπας.
Ο συνοικισμός αποτελούνταν από την Άνω και την Κάτω Αγία Φωτεινή (Σαββαΐδης, 2011).
Στην Κάτω Αγία Φωτεινή τα σπίτια είχαν τα στοιχειώδη απαραίτητα για μια αξιοπρεπή ζωή, όπως τρεχούμενο νερό, ηλεκτρικό και βόθρους–αποχωρητήρια, δεν συνέβαινε όμως το ίδιο στην Άνω Αγία Φωτεινή που ήταν μεγαλύτερη σε έκταση και αριθμό κατοίκων. Οι συνθήκες διαβίωσης στο συνοικισμό της Άνω Αγίας Φωτεινής ήταν πολύ δύσκολες με ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα  αυτό της έλλειψης νερού. Κατά τα πρώτα χρόνια, τα σπίτια δεν είχαν σύνδεση με το υδρευτικό δίκτυο της πόλης. Για τις ανάγκες των κατοίκων είχε κατασκευαστεί σε κάθε οικοδομικό τετράγωνο μια δημόσια, κοινόχρηστη βρύση. Επίσης, δεν υπήρχε ηλεκτροφωτισμός, ενώ η λάσπη αποτελούσε χαρακτηριστικό των δρόμων με το πρώτο ψιλόβροχο.
Το εκκλησάκι της Αγίας Φωτεινής, στο ΑΠΘ, μοναδικό στοιχείο μνήμης του ιστορικού προσφυγικού οικισμού.

Το εκκλησάκι της Αγίας Φωτεινής, στο ΑΠΘ, μοναδικό στοιχείο μνήμης του ιστορικού προσφυγικού οικισμού.

Από την πρώτη στιγμή της δημιουργίας του ο συνοικισμός της Αγίας Φωτεινής είχε προσωρινό χαρακτήρα. Η στέγαση πυροπαθών και η στέγαση προσφύγων είχαν την έννοια της ανακούφισης και συνδρομής μέχρι να οργανωθεί κάτι λειτουργικότερο και μονιμότερο. Σύντομα, στο χώρο των νεκροταφείων άρχισαν να αναπτύσσονται παράνομες δραστηριότητες και να συγκεντρώνονται κάθε λογής περιθωριακά άτομα. Στο συνοικισμό της Αγίας Φωτεινής συναντούσε κανείς ταβέρνες, τεκέδες και οίκους ανοχής ανάμεσα στα σπίτια και τις παράγκες των προσφύγων (Ζαφείρης, 1990). Ο συνοικισμός της Αγίας Φωτεινής με τις άθλιες συνθήκες διαβίωσης των προσφύγων αποτελούσε πλέον ένα σοβαρό πρόβλημα για την πόλη της Θεσσαλονίκης, με αποτέλεσμα η κοινή γνώμη της να ζητάει την κατάργησή του. Έτσι, το 1930 αποφασίστηκε από την τότε Κυβέρνηση Βενιζέλου η μεταφορά του προσφυγικού συνοικισμού της Αγίας Φωτεινής σε άλλο τμήμα της πόλης, ώστε ο χώρος να
αποδοθεί στο Πανεπιστήμιο για την μελλοντική επέκτασή του, όπως προέβλεπε
το νέο Σχέδιο Πόλεως Θεσσαλονίκης. Αν και τα περισσότερα αυθαίρετα κτίσματα απομακρύνθηκαν από το σημερινό χώρο της Διεθνούς Εκθέσεως Θεσσαλονίκης, δεν συνέβη το ίδιο με εκείνα που βρίσκονταν στο σημερινό χώρο της Πανεπιστημιούπολης.
Ήδη από το 1927 είχε αρχίσει η διαδικασία της δημιουργίας Πανεπιστημιούπολης στο χώρο
που βρίσκεται σήμερα με την παραχώρηση του κτιρίου της σχολής Ινταντιέ (Κυριαζόπουλος,
1976). Το 1930 παραχωρήθηκε από το Δημόσιο το γήπεδο του Ηρακλή (5 στρ.), το 1937 χώρος από τα υπό απαλλοτρίωση εβραϊκά νεκροταφεία (12.3 στρ.).
Μετά την κατοχή, παραχωρήθηκαν στο Πανεπιστήμιο 150 στρ. από τα (κατεστραμμένα πλέον) εβραϊκά νεκροταφεία.
Το 1948 αγοράστηκαν από την Υπηρεσία Διαχείρισης Ανταλλαξίμων Μουσουλμανικών Κτημάτων
διάφορα οικόπεδα και από το χώρο της Αγίας Φωτεινής (76 στρ.). Το 1955 αγοράστηκαν άλλα δύο οικόπεδα (98 στρ.) στην περιοχή του σημερινού Τελλόγλειου Ιδρύματος και 86 στρ. στην περιοχή του σημερινού πανεπιστημιακού γυμναστηρίου. Με τον τρόπο αυτό συγκροτήθηκε ο χώρος της Πανεπιστημιούπολης (Σαββαΐδης & Μπαντέλλας, 2000), οποίος απλωνόταν σε έκταση περίπου 433 στρ.
Ωστόσο, εκτός από τα παραπήγματα της Αγίας Φωτεινής, ένα πρόσθετο εμπόδιο για την
υλοποίση των σχεδίων για την ανάπτυξη του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης ήταν η ύπαρξη των
εβραϊκών νεκροταφείων σε μεγάλα τμήματα του πανεπιστημιακού οικοπέδου.
Η απαλλοτρίωση του χώρου των εβραϊκών νεκροταφείων είχε κηρυχθεί το 1930 με σχετική πράξη του Υπουργικού Συμβουλίου ως τροποποίηση του ισχύοντος ρυμοτομικού σχεδίου. Η Ισραηλιτική Κοινότητα ήταν βέβαια σφόδρα αντίθετη με την απαλλοτρίωση του χώρου. Ωστόσο, η κοινή γνώμη της πόλης ήταν επίσης ισχυρά υπέρ. Η σχετική πράξη απαλλοτρίωσης και αποζημίωσης συντάχθηκε, έλαβε τον αριθμό 767/1936, αλλά ουδέποτε τέθηκε σε ισχύ.
Η πλήρης καταστροφή των νεκροταφείων συντελέστηκε το 1942 επί Γερμανικής Κατοχής.
Η γερμανική διοίκηση επέμενε στην εφαρμογή του εγκεκριμένου σχεδίου-πόλεως και των αποφάσεων για την απαλλοτρίωση του χώρου. Έγινε αμέσως κατανοητό στην εβραϊκή κοινότητα, ότι η απαλλοτρίωση των Γερμανών θα συνοδευόταν από την πλήρη καταστροφή και ανασκαφή των νεκροταφείων. Σε μικρό χρονικό διάστημα, η πραγματικότητα ήταν σαφής: Η εβραϊκή νεκρούπολη της Θεσσαλονίκης δεν υπήρχε πια.
Στο μεταξύ, πριν από το 1940 στο χώρο της Αγίας Φωτεινής διέμεναν 290 προσφυγικές
οικογένειες, οι οποίες προβλεπόταν να αποκατασταθούν σε άλλο μέρος. Μετά την Κατοχή όμως αναγέρθηκαν πολλά ακόμη κτίσματα (με ρυθμό ίσως 2-3 το μήνα) από διάφορους καταπατητές πλέον και όχι πρόσφυγες. Έτσι, όταν το 1948 το Πανεπιστήμιο αγόρασε την ανταλλάξιμη αυτή έκταση, είχε πλέον να αντιμετωπίσει τόσο τους ήδη υπάρχοντες καταπατητές, όσο και το φαινόμενο της συνεχούς αυθαίρετης δόμησης στο χώρο.
Στα μέσα της δεκαετίας του 50, το Πανεπιστήμιο συνέχιζε την προσπάθεια υλοποίησης του
προγράμματος της ανοικοδόμησής του. Ωστόσο, 190 στρέμματα της ιδιοκτησίας του στη ΝΔ
πλευρά της Πανεπιστημιούπολης βρίσκονταν υπό κατάληψη από μεγάλο αριθμό καταπατητών,
στους οποίους οι πρόσφυγες δεν είχαν πλέον την πλειοψηφία. Υπήρχαν περίπου 940 οικογένειες που κατοικούσαν σε περίπου 650 σπίτια και παράγκες στο σημερινό χώρο της Πολυτεχνικής, της Θεολογικής, του Πανεπιστημιακού Γυμναστηρίου, αλλά και στο χώρο για τη διάνοιξη της οδού Εγνατία.
Με την έκδοση μιας σειράς Νόμων, Αποφάσεων του Υπουργικού Συμβουλίου και του
Υπουργείου Κοινωνικής Πρόνοιας εγκρίθηκε η μετεγκατάσταση των οικογενειών που κατοικούσαν στην Αγία Φωτεινή σε οικόπεδα του Κρατικού Αστικού Προσφυγικού Συνοικισμού Νέας Κρήνης. Με την έγκριση της  παραχώρησης οικοπέδου και χορήγησης αποζημίωσης, ο δικαιούχος έπρεπε να κατεδαφίσει το σπίτι ιδιοκτησίας του στο συνοικισμό της Αγίας Φωτεινής (Σαββαΐδης & Μπαντέλλας, 2000). Οι προβλεπόμενες διαδικασίες πραγματοποιήθηκαν και ολοκληρώθηκαν προς τα τελευταία χρόνια της δεκαετίας του 1960 με τη στενή επίβλεψη του Πανεπιστημίου.
Ο συνοικισμός της Αγίας Φωτεινής και ο χώρος των εβραϊκών νεκροταφείων αποτελούν ένα μέρος της ιστορίας του χώρου της Πανεπιστημιούπολης και της ίδιας της Θεσσαλονίκης. Οι πυροπαθείς, οι πρόσφυγες, οι περιθωριακοί κάτοικοι και οι λειτουργίες του συνοικισμού παραμένουν αχνές σκιές στη μνήμη ολοένα και λιγότερων. Η μελαγχολική προσωρινότητα, η αβεβαιότητα του αύριο, ο καθημερινός αγώνας των προσφύγων για την επιβίωση ταιριάζουν με τη
μελαγχολία των νεκροταφείων που για αιώνες έπνιγαν κάθε θόρυβο στην περιοχή
αυτή της πόλης.
Όμως σήμερα, τα ψιθυρίσματα των ψυχών των ανθρώπων και τα χαμηλόφωνα τραγούδια των προσφύγων ανακατεύονται στην πολύβουη, πολυσύχναστη καθημερινότητα της σημερινής Πανεπιστημιούπολης σε ένα ύμνο αισιοδοξίας και ελπίδας. Αισιοδοξία και ελπίδα που η ελληνική κοινωνία χρειάζεται σήμερα περισσότερο από ποτέ άλλοτε...

0031

1898 – Ο ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΜΩΡΑΪΤΙΔΗΣ γράφει για την Αγία Φωτεινή Σμύρνης

Διακρίνω τ περίφημον κωδωνοστάσιον τς γίας Φωτεινής˙ να πάλλευκον κα πολυσύνθετον κομψν οκοδόμημα πραία λευκ μάρμαρα, μ κίονας κα κιονίσκους κα τόξα κα τοξίδια, μ εμορφα γεγλυμμένα στολίσματα, που λλο πουθεν δν χω δε. ς εσέλθωμεν λοιπν ες τν Μητρόπολιν τς Σμύρνης. Μεγάλη, δενδροφυτευμένη, νθόσπαρτος κα δροσόλουστος πλατεία, μ πλατάνους χλοερς κα εώδεις βασιλικούς, περικλείει τν σεπτν ναν τς γίας Φωτεινς, ταπεινν ξωθεν, ετελ, νευ τρούλλου, πλην γέμοντα ενδον ρχαιότητος, καλλιτεχνημάτων και κατανύξεως. Καθς πληροφορήθην, καθ’ ν χρονικν περίοδον κτίσθη γία Φωτεινή, Σουλτάνος εχεν παγορεύσει ες τος λληνας τν νακαίνισιν νέγερσιν Ναν. μως ο Σμυρναοι κατώρθωσαν ν λάβουν μίαν δειαν, σχύουσαν δι 40 μέρας. Κτίσται λοιπν 100 μ βοηθος λλους τόσους, θεμελιωθέντος το Ναο, εργάζοντο κα τς νύκτας κόμη, να καταστ δυνατν ν τελειωθ Νας ντός της ρισθείσης προθεσμίας. περ κα κατωρθώθη. μως πέμεινε μικρν μέρος ατο, πρς τν Νάρθηκα, στεγον. πειδ δξημέρονε Κυριακή, κα εχεν ποφασισθ ν γείνουν τγκαίνια το Ναο κατ’ ατν τν μέραν, κα τελεσθ πρώτη λειτουργία, στέγασαν τ μέρος κενο μ μουσαμν. Πλθος λοιπν κόσμου, λοι ο ελαβες Σμυρναοι, ρχοντες καργατικοί, κα ο τν διαφόρων σναφίων, πλήρωσαν τν Ναν μ χαρν περίγραπτον, ποία στραπτεν ες τ πρόσωπα λων. Αφνης μως μία θύελλα, μία λαίλαψ πισυμβάσα, νέτρεψε τν μουσαμν, βροχ δ ραγδαία πακολουθήσασα κατεπλημμύρησε τν Ναόν. μως, τοτο ενε τ θαυμαστόν, κανες δν μετεκινήθη π τν θέσιν ως τέλους τς θείας Λειτουργίας.

Αγία Φωτεινή Σμύρνης (2)
το Σάββατον σπέρας τε εσλθον. ψάλλετο σπερινός. μητροπολίτης Σμύρνης, σεβασμιώτατος κ. Βασίλειος, μ τν λευκν γενειάδα του, μ τν φελλην μορφήν του κα μ τ γυαλιά του, χοροστάτει. Παρ’ ατ, π χαμηλοτέρου θρόνου, μέγας ρχιδιάκονος ς φρουρός ξς δ’ λη ερέων τέλει τν σπερινν μετ διακόνων. Κα δν το —μ θαρρτε— καμμία πανήγυρις. πλς το πλς Κυριακς σπερινός. Σαββατόβραδον. ερες ν μέσω στάμενος νέγνω τ Κάθισμα το Ψαλτηρίου. Ο ψάλται μ τερν τν νδυμα, μ τος βοηθος τν, ψαλλον παναρμονίως λην τν κολουθίαν τοσπερινο, ν ναός επληρουτο (κούσατε! κούσατε!) πληροτο κόσμου. χι ργο, λλ κόσμου τς δουλεις, στις μως φίνει πρς στιγμν τν ργασίαν το (κουε ορανέ! νωτίζου γ!) φίνει τν ργασίαν του, δι ν προσευχηθ. (Τί λέγεις, κύριε πρώην πρεσβευτά, π τ Λονδίνον, μ τ γυαλιά; Χρειάζεται μεταρρυθμισιν η ρθόδοξος κκλησία τς Σμύρνης;) Μο φαίνεται τι τ κεφάλια μας, δυστυχς, χρειάζονται μεταρρύθμισιν κα ξεθυμαίνομεν, πότε ες τ κακόμοιρον τ Σύνταγμα, κα πότε ες τν δυστυχισμένην τν κκλησίαν! Κα«ερς Σύνδεσμος» τ χάφτει ατ τ δόγματα π τν Λόντραν, χωρς ν διαμαρτυρηθ. Καμπορε κανες ν πιστεύση τουλάχιστον, τι δν εναι διαμαρτυρόμενος. Καλ κι’ ατό! Τάξις, σεμνοπρέπεια κακρίβεια παράμιλλος. Πο ν φαν τ θαμα ατν θήναις, που σπερινς τελεται σν κρυφά, σαναγγαρία, σν μντροπν μήπως ποκληθσιν π τν Λόντραν βαττολογοντες ο χριστιανοί. ξιον σημειώσεως ενε τι λληνικ Χριστιανικ κοινωνία τς Σμύρνης, διεκρίθη πάντοτε, μάλιστα ες τος πρ τς παναστάσεως χρόνους δι τν εσέβειαν, τν ελάβειαν κα τ φιλακόλουθα ραία χριστιανικ ασθήματά τους. μπορε ν συνετέλεσεν ες τοτο στορικ Σχολή της, Εαγγελικ καλούμενη, νθα δίδαξαν πισημότατοι κληρικο τς λληνικς ρθοδοξίας, ν ος Μέγας Οκονόμος. μπορε ν συνετέλεσαν ες τοτο κα ο ελαβέστατοι εροκήρυκες πού ποτ δν λειψαν π τν πόλιν ατήν, τν καθαρς λληνικήν, τος χρόνους κείνους, ν ος γιώτατος κείνος Ιωαννης ο κ Λίνδου, διδάσκαλος καρμηνευτς κα συγγραφες κ τν εδοκιμωτάτων, γενόμενος ρχιερες μετ τατα, τοποίου τερ συγγράμματα κα σήμερον κόμη ναγινώσκονται π τος ελαβες χριστιανούς, ς ποστολικ Σαγήνη, περίφημος ρμηνεία το ες τσμα σμάτων κα Χρυσοπηγή του, ντως χρυσ μετάφρασις τς ρμηνείας το θείου Χρυσοστόμου ες τν Γένεσιν.

Αγία Φωτεινή Σμύρνης

Ο άγιος Χρυσόστομος Μητροπολίτης Σμύρνης στον Ιερό Μητροπολιτικό Ναό Αγίας Φωτεινής Σμύρνης το 1919.

Ατλα συνετέλεσαν ες τ ν σχηματίσωσιν ν Σμύρνη μίαν ευλαβεστατην κοινωνίαν, τις μεταξλλων, πλουσιώτατα συνέτρεχεν ες τν κτύπωσιν ν Βενετία λων τν ερν συγγραμμάτων, δν εγαλουχείτο το λληνικν Γένος ν τας μαύραις τς δουλείας τομέραις, ν νάγνωσις τόσον εχε παιδαγωγήσει χριστιανικος κα τος ριστοκρατικος οκους κε τν λλήνων, στε πολλο τούτων σαν ατόχρημα κκλησίαι, ς το Μαυρογορδάτου, ς ναφέρουσιν ο πρόλογοι τν κδόσεων ατν πως πρχον ο οκοι τν πρώτων Χριστιανν, κατ τν θεον Παλον. Θαρρείς κ’ εναι μουσεον χριστιανικν ν νεργεία νας ατός. Μουσεον μάλιστα ζν. Τ σεπτότερον δέ, τ παρέχον τόσον θάμβος, τ καταπλσσον μέσως τν εσερχόμενον, τ προξενον, τ χορηγον, τπιβάλλον τν κατάνυξιν, ενε τ μέγα ατο τέμπλεον. ψηλόν, βαρύ, μεγαλοπρεπές. Σν ν σο παρουσιάζεται μλην τν περήφανον αγλην τς καμμία βυζαντιν σκηνογραφία αφνης, φομβης ες τν ναόν. Κα τ περιβάλλει λας μλην την αγάπην του• τ καμαρόνει, τ λατρεύει.

Ο ξυλόγλυπτος άμβωνας του Ιερου Μητροπολιτικού Ναού Αγίας Φωτεινής Νέας Σμύρνης, ο οποίος διασώθηκε από την Καταστροφή του 1922 και μεταφέρθηκε στη Νεα Σμύρνη από τον Ιερό Ναό Αγίου Ιωάννου του «Επάνω Μαχαλά» της Σμύρνης.

Ο ξυλόγλυπτος άμβωνας του Ιερού Μητροπολιτικού Ναού Αγίας Φωτεινής Νέας Σμύρνης, διασώθηκε από την Καταστροφή του 1922 και μεταφέρθηκε στη Νέα Σμύρνη από τον Ιερό Ναό Αγίου Ιωάννου του «Επάνω Μαχαλά» της Σμύρνης.


— Εδες τ τέμπλεον; Σέ ρωτον πάντοτε, τε περ τς γίας Φωτεινς γίνεται λόγος. Ενε ργον κ ξύλου καστανοχρόου, το παρελθόντος αἰῶνος τν ρχν το παρόντος, τε δν εχεν κουσθκόμη ναγέννησις, καζη νατολ μ τας παραδόσεις της βυζαντινς τέχνης, γνήσια πρότυπα περισώζουσα, ριστουργηματικν λεπτούργημα ξυλογλυπτικς. ,τι εναι τ μικροσκοπικγιοσκαλίσματα το διασήμου ξυλογλύπτου Κοσμ το Λαυριώτου, τοπιλεγομένου Κοσμαδελη. Τ ατ ενε ν μεγαλογραφία τ τέμπλεον τς γίας Φωτεινς. ργον πολυπλοκώτατον π τν σομακίου πορφυλοκεύκων κιονίσκων το μέχρι το Μεγάλου Σταυρο, στις ν μέσω φύλλων χρυσν, μέσα ες τνθη, τος λιους τος χρυσούς, στεφανωμένος, νικητής, σταται ψηλά, σν κλωνάρι τρυφερν πο τνηγκαλίσθη κισσός, τρόπαιον καλλίνικον τς ρθοδοξίας. λα τ λουλούδια το κάμπου, λα τγριολούλουδα το βουνο, λοι ο καρπο τν δένδρων καλα τ πουλιά, συνδεθέντα π τν ξυλογλύπτην ρμονικς μ κλάδους κα φύλλα, ες ποικίλους σχηματισμούς, πετέλεσαν τ καλλιτέχνημα τοτο, τ μέγα και σεμνόν, δπερ, θαρρες, κτίσθη ναός, τσι βιαστικά, μ τυχν κα φθαρ τ καλλιτέχνημα. Καξέχουσιν ν ρμονία τνω μέρη ατο, σν ξσται μ πύργους, πύργους μ τς πάλξεις τν, τος πύργους τς Νέας Σιν. Ες τ δύο δ θαυμάσια βημόθυρά του πάρχουν ρααι ξυλόγλυπτοι κα πολυσύνθετοι παραστάσεις, ς Κοίμησις κα τ εσόδια τς Θεοτόκου.

Αγία Φωτεινή Σμύρνης (1)Κ’ π τν τοίχων δ το ναο, ψηλμως ν σκότει, πάρχουσι καλαί τοιχογραφιαι, δυσκόλως φαινόμεναι κατωθεν. ρασις τοσαΐου, νάβασις τολία, ο τρες Παδες ν τ καμίνω, Δανιλ ν τ λάκκω, πτασία τοεζεκιήλ, Σταύρωσις, θαυμάσια γραφή, παριστώσα τν στιγμν ατν τς σταυρώσεως, τε ο σταυρωταί, θηρία, βαστάζουσι τν Κύριον μν, κακον, ς ρνίον, γόμενον το θύεσθαι. δ συνήθης παρ’ μν εκν τς Σταυρώσεως, ατπιγράφεται: «Κα κλίνας τν κεφαλν παρέδωκε τ πνεμα». λλη ραία γραφπιγράφεται: « θρνος τς Παναγίας», νθα παρίσταται μόνη Θεοτόκος, βαστάζουσα νεκρν τν Υἱὸν ατς ες τς χραντους γκάλας, μέγαν μεγαλωστί, κατανυκτικώτατον διπρόσωπον σύμπλεγμα, ναφρικιαστικς συγκινήσεις προκαλον. Καμως παραδόξως κουσα τι τ συμβούλιον τς λληνικς Κοινότητος πεφάσισε την κατεδάφισιν της γίας Φωτεινς κα τν νοικοδόμησιν π τν θεμελίων ατς λλης μητροπόλεως. Ευτυχώς αι φημερίδες τς Σμύρνης διευθύνονται πρθοδόξους λληνας, τηροντας τ πάτρια ργω κα λόγω. Τν ποίων τ μάτι δν ξιππάζεται πρς τν θέαν τν θνείων, οδ τ ος σαγηνεύεται π τος πολιτισμένους δθεν λόγους τν ν σπερία σπουδασάντων θεολόγων καπιδεικνυόντων τν σπουδν ατν ν τ καταστροφ παντς βυζαντινο, αφημερίδες, λέγω τς Σμύρνης ξηγέρθησαν καγραψαν κατ τς μελετωμένης ατής ιεροσυλιας, τις λπίζομεν τι δν θ συντελεσθ.

Αγία Φωτεινή Σμύρνης (3)Τν παύριον κκλησιάσθην πάλιν ες τν γίαν Φωτεινήν. λειτουργοσεν Μητροπολίτης Σμύρνης. Λίγο-λίγο γέμισεν κκλησία π Σμυρναίους. Τργατικσνάφια, τομπορίου το πολυδαιδάλου οντιπρόσωποι, τ πληρώματα τν μπορικν μας στιοφόρων πού προτιμον διαιτέρως τν γίαν Φωτεινήν, κατέλαβον λας τς στος τν αλν κόμη λόκληρον. το προεόρτια της Μεταμορφώσεως, ραία κολουθία. δνομαστς πρωτοψάλτης τς Σμύρνης, γλυκύμολπος Μισαϊλιδης, ψαλε τς ραίας καταβασίας Χοροι σραήλ με διαιτέραν τιν διάθεσιν, σως νθουσιασθες π τν γοητεύουσαν ποίησιν το θείου μελωδο Κοσμ, τόσον χαριτωμένα, τόσον γλυκά, στε ταν ψαλλε τς ννάτης δς τν ερμόν Ο τόκος σου φθορος δείχθη, παρ’ λίγον ν χειροκροτήσω, παρ’ λίγον ν φωνάξω: Ν μουσικ μία φορά! Καντως εινε γλυκύτατον τ σμυρναϊκν δίωμα της Βυζαντινς μουσικς, τποον πρτον νέδειξεν πρωτοψάλτης τς Σμύρνης, ηδονόστομος Νικολαος, τοποίου τ μουσουργήματα κουόμενα φίνουσιν νεξάλειπτον γοητείαν βαθει ες τν καρδίαν δι τ πάθος τν δι τοτο ξόχως ρέσκουσιν ες τος εροψάλτας, ν κα ες τ Φανάριον, που προτιμται αστηρ καπλούστατη γραμμ Πέτρου το Λαμπαδαρίου, δν τ δέχονται. ν θήναις δ μετ πολλς περιπαθείας τ προτιμ πάντοτε κα τκτελε ες τν ερν Ναν τογίου Γεωργίου Καρύτση γαπητς ατρς κ. Θεοχάρης μ τν συμπαθητικν φωνήν του. Ες τν γίαν Φωτεινν τελεται καθ’ κάστην θεία Λειτουργία —ες τ δύο του παρεκκλήσια μως— δεξι καριστερά, κατανυκτικότατα πάντοτε κα σεμνότατα, διότι οερες τς γίας Φωτεινς ναρμονίζουσι τν φωνν τν σύμφωνα μ τς δηγίας το κ. Μισαηλίδου. κα οτως ποκτ μίαν χάριν μμελ πάσα ερουργία τν, στω καν καθημερινή. κενο δπου μου κίνησε τν περιέργειαν διαιτέρως ενε τοτο, τι ες τς καθημερινς ατς λειτουργίας ψάλλει πάντοτε νας τυφλος με μίαν γλυκυτάτην φωνν ψάλτης, στις χωρς ν βλέπη, ξ κος μόνον, μαθε κακτελε θαυμασίως, χωρς ν παρεκκλίνη διόλου π τν γραμμν το συνθέτου, χωρς ν παρίδη κανένα φθόγγον, λα τραιότερα μουσουργήματα τν νομαστότερων πρωτοψαλτν τς Σμύρνης. Ω Σμύρνη μοραία, πατρς το τυφλομήρου! Ω γλυκύτατη ωνία, κοιτς τς τέχνης κα τν γραμμάτων. Τν τυφλν ατν ψάλτην μ’ ρέση ν τν κούω κάθε πρω ψάλλοντα τν Χερουβικν μνον κα τξιον στν ες ναρμόνιον πρτον χον. χει τν καταγωγήν του π τος οιδος τν μηρικν πν χωρς λλο.

0031

Διαβάστε επίσης:

Άγιος Γεώργιος Τροπαιοφόρος: ο μεγαλομάρτυς των Μικρασιατών

Οι Άγιοι Μικρασιάτες Νεομάρτυρες

Ο Άγιος Χρυσόστομος Σμύρνης

Advertisements

7 Σχόλια to “Η Αγία Φωτεινή της Σμύρνης και τα «παιδιά» της”

  1. […] Ο Σμύρνης υπέρτιμος και έξαρχος πάσης Ασίας. Έδρα Σμύρνη (Smyrna)- πολιούχος Σμύρνης ο Άγιος Πολύκαρπος επίσκοπος Σμύρνης- Μητροπολιτικός Ναός: Αγίας Φωτεινής. […]

  2. BETTY.KARPODINI said

    Αγαπώ τη ΣΜΥΡΝΗ αγαπώ την Μικρά Ασία και ας γεννήθηκα και μεγάλωσα στη ΣΥΡΑ ειναι το αγαπημένο μου νησί η ΠΑΤΡΙΔΑ μου θα ήθελα να είμαι μέλος σας Καλημέρα σε όλους.

  3. Κυριάκος Βλασιάδης said

    Το καμπαναριό στη Νέα Σμύρνη, νομίζω ότι το έκτισε το Ίδρυμα Ωνάση.

  4. […] Η Αγία Φωτεινή της Σμύρνης και τα «παιδιά» της […]

  5. […] Ο Σμύρνης υπέρτιμος και έξαρχος πάσης Ασίας. Έδρα Σμύρνη (Smyrna)- πολιούχος Σμύρνης ο Άγιος Πολύκαρπος επίσκοπος Σμύρνης-Μητροπολιτικός Ναός: Αγίας Φωτεινής. […]

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s